Chương 6: Khi Người Từng Ra Lệnh Phải Hạ Giọng Cầu Xin

Sáng hôm sau, khi tôi vừa khép cửa kho bảo quản và kiểm lại mẫu băng mới lấy từ sườn núi phía đông, chiếc điện thoại đêm qua vẫn nằm úp trên bàn với một dòng tin nhắn chưa được trả lời. Bạch Thành Lâm đã không gọi thêm, nhưng sự im lặng ấy không làm tôi bất ngờ, bởi tôi hiểu ông đủ rõ để biết người từng quen ra lệnh sẽ không chấp nhận bị từ chối qua một cuộc gọi. Lan Chi đứng bên cạnh tôi, hai tay giữ chặt cuốn sổ ghi chép, gương mặt cô căng thẳng khi nhìn vào mặt cắt mỏng vừa được Minh Quân đưa lên bàn phân tích. Lan Chi, giọng nhỏ nhưng rõ ràng, khẽ thú nhận: "Cô, phần này em đọc sai rồi, em đã gán lớp băng xám vào cùng một dải với lớp phía trên mà chưa đối chứng lại."

Tôi đặt bút xuống và nhìn kỹ vệt xám mà Lan Chi vừa chỉ, nhận ra sai lệch ấy nhỏ nhưng nếu bỏ qua thì toàn bộ thứ tự phía sau sẽ bị kéo lệch theo. Tôi, giọng chậm và dứt khoát, nhắc cô: "Em tự làm sai thì em có thể tự sửa, cô sẽ hướng dẫn từng bước, nhưng cô không làm thay em." Lan Chi gật đầu, tự tay gạch phần kết luận vừa viết và ghi lại dòng nhận lỗi ngay bên dưới tên mình, không khóc, không tìm một lý do nào để né tránh. Minh Quân đứng ở phía đối diện, sau khi xác nhận lại độ sâu do chính anh khoan lấy, đã ký tên bên cạnh phần việc của mình rồi mới đẩy mẫu băng về phía chúng tôi.

Đúng lúc ấy, trưởng trạm Sơn từ ngoài cửa bước vào, anh dừng lại bên bàn và báo rằng giáo sư Lâm đang chờ ở phòng tiếp khách nhỏ, bên cạnh còn có Bạch Nguyệt Thư. Tin ấy khiến tay Lan Chi khựng lại trên trang sổ, còn Minh Quân vô thức nhìn sang tôi, như cả hai đều hiểu người đến hôm nay không mang theo tin tốt lành nào cho trạm này. Tôi không đứng dậy ngay, mà hoàn thành nốt dòng ghi nguồn gốc của mẫu băng, ký xác nhận phần phân tích ban đầu rồi mới khép cuốn sổ lại. Vũ Thanh Sơn nói ngắn gọn, giọng đều đều: "Cô Cầm, cô cứ nói chuyện, phần kho còn lại tôi sẽ chia cho mọi người giữ đúng lượt, không ai phải làm dồn thay ai."

Bạch Thành Lâm ngồi ở mép ghế trong phòng tiếp khách, áo khoác còn vương hơi lạnh của đường núi, nhưng điều khiến tôi dừng lại không phải vẻ mệt mỏi của ông mà là dáng ngồi không còn thẳng và tự tin như ngày ông ngồi ở đầu bàn họp. Khi thấy tôi bước vào, ông đứng lên, lần đầu tiên trong mười lăm năm không chờ tôi chào trước mới gật đầu, cũng không mở đầu bằng một lời trách cứ. Bạch Thành Lâm hạ giọng trầm xuống, có phần ngập ngừng: "Thầy đến đây không phải để ra lệnh cho em, thầy chỉ muốn xin em nghe thầy nói hết một lần, vì chuyện của nhóm cũ đã không còn cứu vãn bằng cách cũ nữa." Tôi kéo ghế ngồi đối diện ông, giữ khoảng cách vừa đủ, trong lòng không còn cơn run của kiếp trước mỗi khi nghe ông nhắc đến hai chữ thầy trò.

Ông nói rằng hội đồng chuyên môn đang yêu cầu nhóm giải trình lại toàn bộ niên đại đã công bố, và chỉ một câu hỏi về dấu hiệu tái lắng đọng cũng đủ khiến mọi kết luận bị treo lại để xem xét. Bạch Nguyệt Thư ngồi bên cạnh ông, mắt sưng đỏ, hai tay xoắn chặt vào nhau, không còn vẻ bình thản khi ký nhận mẫu băng quý nhất trước mặt tôi ngày hôm ấy. Bạch Thành Lâm, mắt hiện rõ sự khẩn thiết nhưng vẫn cố giữ thể diện, cất lời: "Nguyệt Thư không giải thích nổi bản đồ phân tầng do em xây dựng, còn thầy thì không trực tiếp làm phần đó, chỉ có em mới hiểu từng lớp băng đã được đọc như thế nào." Ông dừng lại một nhịp, rồi hạ giọng thấp hơn khi nói tiếp rằng nếu tôi chịu trở về vài tuần, giúp nhóm làm rõ phần sai lệch và đứng ra xác nhận hướng sửa, danh tiếng của viện vẫn còn cơ hội giữ lại. Những lời ấy rơi vào tai tôi nghe quen thuộc đến lạnh người, bởi kiếp trước cũng chính cách nói này đã biến việc tôi thức trắng nhiều đêm thành một nghĩa vụ không cần ghi tên.

Tôi nhìn thẳng vào ông, nhớ lại buổi sáng mình đặt cuốn nhật ký lên bàn và chỉ rõ hai lớp tro thuộc hai thời kỳ bị ghép làm một mốc, trong khi ông gạt đi và bảo tôi đừng làm lỡ tương lai của hậu bối. Tôi nhìn thẳng vào ông, cất lời thản nhiên, giọng bình tĩnh không hề cao lên: "Ngày em còn ở đó, thầy đã có cơ hội nghe em nói." Tôi giữ ánh mắt không rời khỏi ông, chậm rãi nói tiếp: "Em đã chỉ cho thầy thấy vết nứt trong kết luận, nhưng thầy chọn bịt mắt trước nó và chọn tin người chưa từng đọc hết mẫu băng." Căn phòng bỗng im xuống, chỉ còn tiếng gió núi lùa qua khe cửa, và sự im lặng ấy nặng hơn mọi lời tranh cãi mà tôi từng định nói trong kiếp trước.

Bạch Thành Lâm cúi đầu, bàn tay ông đặt trên đầu gối khẽ siết lại, như đến tận lúc này ông mới phải thừa nhận vết nứt ấy không tự sinh ra sau khi tôi rời đi. Ông khàn giọng vì mệt mỏi, chậm rãi thú nhận: "Thầy biết thầy đã sai khi không dừng buổi công bố, nhưng mười lăm năm thầy dìu dắt em cũng không phải giả, em không thể chỉ vì một lần thầy thiên lệch mà quay lưng với tất cả mọi người còn lại trong nhóm." Ông nói thêm rằng trong nhóm vẫn có những người trẻ vô tội, có những nghiên cứu sinh vừa vào nghề, và nếu công trình bị rút lại thì con đường của họ cũng sẽ bị ảnh hưởng theo. Đó vẫn là cách nói cũ, lấy tương lai của nhiều người đặt lên vai một người, rồi gọi sự gánh vác ấy là tình thầy trò và tinh thần tập thể. Chỉ khác là lần này tôi nghe hết mà không còn tự hỏi mình có ích kỷ hay không, bởi tôi đã từng trả lời câu hỏi ấy bằng cả một đời người và một cái chết không ai đến tiễn.

Tôi đặt hai tay lên bàn, không né tránh, cũng không tìm cách làm mềm đi điều mình sắp nói, vì có những ranh giới nếu không nói rõ thì người ta sẽ lại bước qua như mười lăm năm đã từng. Tôi, giọng nhẹ nhưng dứt khoát, đáp rõ: "Em không quay lại, và em cũng không đứng tên giải thích cho một kết luận mà em đã cảnh báo là sai từ trước ngày công bố." Tôi nói tiếp, từng chữ đều rõ ràng "Tên của ai nằm trên công trình thì trách nhiệm phải thuộc về người đó, em không còn phụ trách phần việc ấy nữa." Bạch Thành Lâm nhìn tôi rất lâu, trong mắt ông lần đầu hiện lên sự hoang mang của một người nhận ra học trò của mình không giận dỗi chờ được dỗ dành, mà đã thật sự bước ra khỏi cánh cửa ông từng đóng lại.

Bạch Nguyệt Thư lúc này mới ngẩng lên, nước mắt lăn xuống gò má, chiếc áo khoác sang trọng không che được vẻ hoảng loạn của một người vừa mất đi chỗ dựa quen thuộc. Bạch Nguyệt Thư nghẹn ngào ngẩng lên, hai tay siết chặt, giọng run rẩy: "Chị, em xin chị giúp em thêm một lần này thôi, em còn trẻ, em chỉ muốn có một cơ hội đứng trên bục phát biểu, em thật sự không ngờ hậu quả lại nghiêm trọng đến vậy." Cô ta nói rằng những ngày qua cô ta không ngủ được, rằng mỗi lần mở tập dữ liệu ra là đầu óc lại trống rỗng, vì có những ký hiệu trên bản đồ phân tầng cô ta chưa từng được học cách đọc cho đến nơi đến chốn. Lời thú nhận ấy đến quá muộn và cũng quá thật, bởi nó chính là điều tôi đã thấy từ ngày cô ta nhận chìa khóa kho lạnh mà không hỏi lấy một câu về nguồn gốc của mẫu băng. Tôi không mềm lòng trước nước mắt ấy, không phải vì tôi muốn nhìn cô ta khổ, mà vì tôi biết rõ một lần giải thích thay hôm nay sẽ lại dạy cô ta rằng nước mắt vẫn có thể mua được trách nhiệm của người khác.

Tôi chuyển ánh mắt sang phía cô ta, giữ giọng vẫn đều và lạnh, không để sự thương hại cũ kéo mình trở lại vai trò người chị phải dọn hậu quả. Tôi hỏi rõ ràng, chậm rãi: "Khi tôi cảnh báo mẫu băng có vấn đề, cô có hỏi tôi đúng hay sai không?" Bạch Nguyệt Thư mấp máy môi nhưng không trả lời được, bàn tay cô ta buông thõng xuống, và sự im lặng ấy tự nó đã nói thay cho tất cả. Tôi nói tiếp, giọng không hề gắt lên: "Cô chỉ hỏi tôi có chịu nhường bục phát biểu hay không, còn điều cô cần lúc ấy không phải sự thật của mẫu băng, mà là vị trí đứng dưới ánh đèn."

Bạch Nguyệt Thư quay sang nhìn giáo sư Lâm, nước mắt rơi nhanh hơn, như đến lúc bị dồn vào sự thật cô ta vẫn muốn tìm một người khác để chia phần trách nhiệm. Bạch Nguyệt Thư vừa khóc vừa gấp gáp, quay hẳn sang ông mà bật ra: "Thầy, chính thầy bảo em cứ nhận phần trình bày đi, thầy bảo phía sau vẫn có chị hỗ trợ, em đâu biết chị sẽ thật sự không quay lại." Sắc mặt Bạch Thành Lâm sầm xuống, ông định mở lời trách cô ta đừng nói bậy trước mặt người ngoài, nhưng câu nói đã rơi xuống giữa phòng và không cách nào thu lại được. Tôi nhìn hai người họ, một người từng hứa sẽ che chắn, một người từng tin mình sẽ mãi được che chắn, và hiểu rằng liên minh ấy chỉ bền khi còn tôi đứng ở giữa để gánh thay mọi hậu quả. Khi tôi rút tay ra, họ không chỉ mất một chuyên gia, họ còn mất luôn lý do để tiếp tục tin rằng người kia sẽ chịu phần nặng nhất thay mình.

Bạch Thành Lâm hít một hơi rất chậm, cố lấy lại vẻ điềm đạm của người thầy, nhưng giọng ông khi mở lời đã không còn giấu được sự cầu xin. Bạch Thành Lâm hạ giọng xuống gần như van nài: "Chỉ cần em về nói rõ phần em từng làm, thầy sẽ để viện ghi lại vai trò của em, lần này thầy hứa sẽ không để tên em bị bỏ qua nữa." Lời hứa ấy lẽ ra đã là điều tôi chờ suốt mười lăm năm, nhưng nghe vào lúc này nó chỉ khiến tôi nhận ra sự công nhận đến sau khi danh tiếng của ông bị đe dọa thì không còn là công nhận nữa. Tôi đáp lại, giọng tĩnh lặng: "Thầy giữ lời hứa ấy cho những người còn ở lại, còn em đã có một nơi làm việc mà tên của mỗi người được ghi ngay từ đầu, không phải đợi đến khi mọi chuyện sụp đổ mới được nhớ tới."

Tôi đứng lên, khép lại cuộc nói chuyện mà không chờ ông nói thêm, rồi trở về bàn phân tích nơi Lan Chi vẫn ngồi nguyên vị trí, trang sổ mở ở đúng phần sai mà cô vừa tự gạch bỏ. Lan Chi, giọng còn run nhưng không né tránh, chủ động hỏi tôi: "Cô, em vừa kiểm lại và thấy mình đã bỏ qua bước đối chứng với mẫu bên cạnh, em muốn làm lại từ chính bước đó được không cô?" Tôi kéo ghế ngồi xuống bên cạnh cô, chỉ vào vệt xám trên mặt cắt và hỏi cô nhìn thấy điều gì khác giữa hai lớp kề nhau, để cô tự nói ra nguyên nhân thay vì nghe tôi kết luận sẵn. Lan Chi nhìn rất lâu, rồi chậm rãi chỉ đúng ranh giới mờ mà cô đã bỏ qua, tự ghi lại cách đọc mới và ký tên dưới phần sửa của mình. Khoảnh khắc ấy nhỏ và lặng, nhưng nó làm tôi nhói lòng, bởi đây mới là cách một hậu bối trưởng thành, nhận sai, làm lại và đứng được bằng chính đôi chân của mình.

Vũ Thanh Sơn đi tới, xem qua trang ghi chép vừa được sửa, anh không khen ai quá lời và cũng không xóa phần lỗi cũ đi để làm đẹp hồ sơ. Vũ Thanh Sơn, giọng chắc chắn, khẳng định rõ: "Phần khoan của Minh Quân, phần ghi chép và sửa lỗi của Lan Chi, phần hướng dẫn của cô Cầm, tất cả sẽ được ghi đúng như vậy, lỗi đã sửa cũng là một phần của quá trình." Minh Quân nghe xong liền gật đầu, tự tay cất mẫu băng vào đúng vị trí và đọc lại tên mình bên cạnh độ sâu anh đã thực hiện. Tôi nhìn ba dòng tên nằm cạnh nhau với cùng một kích thước chữ, chợt hiểu thứ mình tìm kiếm suốt mười lăm năm hóa ra không hề lớn lao, nó chỉ là sự tử tế bình thường mà nhóm cũ chưa từng cho tôi.

Bạch Thành Lâm vẫn chưa rời đi, ông đứng ở ngưỡng cửa nhìn cảnh ấy rất lâu, như thể lần đầu tiên ông phải chứng kiến một tập thể vận hành mà không cần xóa tên ai để nâng người khác lên. Khi tôi bước ra tiễn ông theo phép lịch sự tối thiểu, ông dừng lại, ánh mắt hướng về cuốn sổ mới trên bàn, nơi dấu vết của dải trầm tích khô vừa được ghi lại bằng những mẫu nhỏ của trạm này. Bạch Thành Lâm dè dặt mở lời, ánh mắt vẫn không rời cuốn sổ: "Ít nhất em có thể giúp nhóm cũ hoàn thiện phần phát hiện hạn hán trong nhật ký cũ không, hướng đó vốn bắt đầu từ những năm em còn ở viện, bỏ đi thì tiếc cho cả ngành?" Ông vẫn khéo léo đặt lợi ích của cả ngành lên trước, như thể chỉ cần khoác cho nó một lý do đủ lớn thì tôi sẽ lại mở cửa kho và trao phần đời còn lại của mình ra. Nhưng hướng hạn hán ấy từng bị ông gạt khỏi bản công bố vì cho rằng nó thừa và chưa đủ đẹp để đưa lên sân khấu, còn những người ở đây đã bắt đầu lại từ mẫu nhỏ nhất và ghi công cho từng bàn tay chạm vào nó.

Tôi nhìn ông, trong lòng không còn sóng giận, chỉ còn một sự rõ ràng lạnh và yên như mặt băng sau khi đã được phân tầng đúng. Tôi bình thản trả lời ông: "Hướng nghiên cứu ấy không còn thuộc về công trình của thầy, và em sẽ không mang phát hiện của những người đang làm việc ở đây quay về lấp vào chỗ trống của nhóm cũ." Đúng lúc ấy, Lan Chi từ bàn phân tích ngẩng lên, giọng cô sáng lên vì kết quả vừa đối chiếu xong giữa ba mẫu nhỏ đều cho thấy cùng một dải khô kéo dài bất thường. Minh Quân đứng bên cạnh cũng xác nhận phần mẫu anh vừa giữ trong kho không hề bị lẫn nguồn gốc, và cả hai cùng nhìn về phía tôi để chờ một quyết định.

Vũ Thanh Sơn bước đến bên bàn, anh đặt bản phân tích mới xuống trước mặt tôi, trong đó dấu hiệu của một thời kỳ hạn hán cổ đại hiện rõ hơn dự đoán ban đầu nhưng vẫn cần nhiều lần làm lại để đối chứng. Vũ Thanh Sơn, giọng trầm và thực tế, hỏi thẳng tôi: "Cô Cầm, chúng ta có đi tiếp hướng này không, kinh phí của trạm còn ít, thời gian sẽ dài và có khi phải khoan lại từ đầu?" Tôi nhìn Lan Chi đang giữ chặt cuốn sổ có tên mình, nhìn Minh Quân với đôi bàn tay còn lạnh vì vừa ra khỏi kho, rồi nhìn sang ngưỡng cửa nơi Bạch Thành Lâm vẫn đứng chờ một cái gật đầu không thuộc về ông nữa. Tôi gật đầu rất chậm và quay hẳn về phía những người đang chờ mình, chọn dành phần đời còn lại cho phát hiện được làm nên bằng sự thật, thay vì quay về cứu một công trình đã tự chọn con đường sụp đổ.