Chương 1: Tấm Thẻ Đạo Diễn Dưới Sàn Gỗ Và Vết Sẹo Người Cứu Mạng

Đêm tổng duyệt cuối cùng cho chương trình kỷ niệm tám năm của đoàn xiếc Thiên Vũ, tôi vừa ra hiệu hạ toàn bộ hệ thống cáp lụa xuống để kiểm tra lại điểm neo số hai thì ông Nghiêm Vĩnh Tường bước ra giữa sàn diễn. Ông ta cầm tấm thẻ tổng đạo diễn của tôi bằng hai ngón tay, như cầm một thứ đã hết giá trị sử dụng, rồi ném thẳng xuống nền gỗ lạnh trước mặt toàn thể nghệ sĩ. Tiếng nhựa va xuống sàn vang lên khô khốc, không lớn, nhưng đủ khiến cả khán phòng vừa còn tiếng nhạc và tiếng gọi nhau í ới bỗng im bặt. Tám năm tôi dùng tiền tiết kiệm của chính mình để trả lương giữ người, sửa lại hệ thống cáp treo và dựng đoàn này từ bờ vực giải thể, cuối cùng chỉ còn lại một tấm thẻ nằm trầy xước dưới chân kẻ từng gọi tôi là người anh em xương máu.

Ông Nghiêm Vĩnh Tường chỉnh lại cổ áo, nở một nụ cười bề trên và nói bằng giọng ôn tồn giả nhân giả nghĩa: "Hải Đăng, cậu phải hiểu cho đại cục của tập thể. Nhà tài trợ mới muốn một gương mặt trẻ trung đứng ở vị trí tổng đạo diễn, Gia Huy lại đang được khán giả yêu thích, cậu lui về sau hỗ trợ cho lớp trẻ cũng là hy sinh cần thiết cho sự tồn tại của cả đoàn." Ông ta nói đến hai chữ hy sinh nhẹ như nói đến một việc hiển nhiên mà tôi đã làm suốt tám năm qua và còn phải tiếp tục làm thêm nhiều năm nữa. Trong cách nói ấy, công sức của tôi không phải là tài sản, không phải là quyền lợi, mà chỉ là một thứ nghĩa vụ tự nhiên phải dâng lên mỗi khi ông ta cần đến. Tôi nhìn ông ta rất lâu, rồi ánh mắt dừng lại ở người đang đứng ngay bên cạnh ông ta, tay ôm chặt xấp kịch bản của tôi.

Đặng Gia Huy bước lên một bước, cổ tay phải của cậu ta lộ ra dưới ánh đèn pha, vết sẹo dài trắng bệch vẫn còn hằn rõ như một đường chỉ khâu chưa bao giờ lành hẳn trong ký ức của tôi. Ba năm trước, chính tại sân khấu này, sợi cáp phụ bất ngờ đứt khi cậu ta đang ở độ cao khiến cả đoàn chết lặng, và tôi đã lao ra dùng tay trần giữ lấy dây bảo hiểm, để mặc dây chằng vai của mình rách toạc chỉ để kéo cậu ta khỏi mặt sàn bê tông phía dưới. Tôi thức trắng nhiều đêm trong bệnh viện, ký giấy bảo lãnh giữ cậu ta lại đoàn khi ban lãnh đạo muốn loại bỏ một diễn viên bị thương để tránh phiền phức, rồi tự tay thiết kế lại bài tập phục hồi để cậu ta có thể trở lên không trung. Vậy mà đêm nay, Gia Huy cầm chính kịch bản có tên tác giả đã bị gạch xóa của tôi, ngẩng cao đầu và nói bằng giọng đầy tự tin của kẻ vừa được trao quyền: "Anh Đăng, anh chỉ cho tôi cơ hội và một cái khung tập luyện thôi, còn hào quang hôm nay là do tài năng và sức trẻ của chính tôi tạo nên. Thế hệ mới không thể mãi đứng sau cái bóng bảo thủ của người cũ, anh nên biết lúc nào cần rút lui cho đẹp."

Tôi nghe rõ từng chữ, và điều làm lồng ngực tôi lạnh đi không phải là sự phủ nhận ấy, mà là sự thản nhiên trong ánh mắt của cậu ta khi nói ra. Người được cứu mạng không có nghĩa vụ phải mang ơn suốt đời, tôi chưa từng đòi hỏi điều đó, nhưng không ai có quyền biến máu, mồ hôi và chất xám của người đã cứu mình thành tài sản miễn phí để giẫm lên mà đi tiếp. Vai phải của tôi khẽ nhói lên theo thói quen cũ mỗi khi trời trở lạnh và mỗi khi tôi phải nhìn thẳng vào một sự thật không còn gì để cứu vãn. Xung quanh chúng tôi, những nghệ sĩ trẻ từng được tôi nâng đỡ, từng được tôi chia phần thưởng và đứng ra bảo vệ khi phạm lỗi, lần lượt cúi đầu ký vào tờ cam kết sử dụng tiết mục mới mà không còn một dòng nào ghi tên tác giả là tôi. Ở góc sân khấu, cô Mai Lan ôm dải lụa của mình đứng lặng, đôi vai gầy khẽ run, nhưng bà vẫn không dám ngẩng lên, vì tôi hiểu bà đang sợ mất đi công việc cuối đời mà ông Tường chỉ cần một câu nói là có thể lấy mất.

Ông Nghiêm Vĩnh Tường thấy tôi im lặng thì càng tin rằng tôi sẽ như mọi lần, nuốt xuống ấm ức để ở lại dọn dẹp hậu quả cho họ, nên ông ta tiến lại gần, hạ giọng xuống như ban một ân huệ và nói: "Cậu cứ bàn giao lại toàn bộ bản vẽ điểm rơi, cấu trúc tiết mục trên không và sổ tay điều phối cho Gia Huy. Tên tổng đạo diễn thì để cậu ấy đứng cho hợp với nhà tài trợ, còn việc chuyên môn phía sau, cậu vẫn là người anh cả của đoàn, cứ âm thầm giúp các em hoàn thiện chương trình kỷ niệm này cho trọn vẹn." Ông ta muốn lấy đi chức danh, lấy đi tên tuổi, lấy đi cả quyền tác giả, nhưng vẫn muốn giữ lại đôi tay và bộ óc của tôi làm cái bóng miễn phí phía sau cánh gà. Đó mới là bản chất thật sự của những lời lẽ về tập thể mà ông ta vừa rao giảng, một tập thể mà ở đó mọi vinh quang thuộc về người được chọn, còn mọi hy sinh đều phải thuộc về tôi. Tôi chợt nhận ra suốt tám năm qua, thứ họ quý trọng chưa bao giờ là con người tôi, mà chỉ là khả năng gánh vác không biết mệt và không biết đòi hỏi của tôi.

Tôi cúi xuống nhặt tấm thẻ tổng đạo diễn lên, phủi nhẹ lớp bụi mỏng trên mặt thẻ rồi đặt nó ngay ngắn lên bàn điều khiển, bên cạnh bản thỏa thuận sử dụng tác phẩm mà tôi đã mang theo từ đầu buổi tối. Bằng giọng điềm tĩnh và rõ ràng đến mức từng người ở hàng ghế đầu đều nghe thấy, tôi nói: "Thứ nhất, tôi chấp nhận quyết định miễn nhiệm của ông kể từ giờ phút này, tôi không còn là tổng đạo diễn của chương trình kỷ niệm tám năm. Thứ hai, toàn bộ thiết bị, đạo cụ và tài sản thuộc về đoàn, sáng mai tôi sẽ bàn giao đầy đủ, không thiếu một sợi cáp, không thiếu một móc khóa an toàn nào. Thứ ba, ba tiết mục Đôi Cánh Trọng Lực, Vòng Xoáy Không Gian và Khúc Độ Cao là tác phẩm do chính tôi sáng tạo và đăng ký quyền tác giả cá nhân, đoàn chỉ được khai thác miễn phí khi tôi còn giữ vai trò tổng đạo diễn, và điều khoản ấy đã được ghi rõ trong thỏa thuận mà ông từng ký."

Gia Huy nghe đến đó thì sắc mặt khẽ biến đổi, nhưng cậu ta vẫn cố giữ vẻ ngạo mạn và cắt ngang bằng giọng gay gắt: "Anh đừng lấy mấy tờ giấy ra dọa người khác. Động tác là do tôi biểu diễn trên không, khán giả chỉ nhớ người bay trên kia, không ai nhớ người ngồi dưới viết ra nó đâu." Cậu ta vừa dứt lời đã ra hiệu cho kỹ thuật kéo cáp, tự mình thực hiện ngay động tác xoắn kép trên không mà tôi đã phải mất gần một năm mới hoàn thiện được điểm rơi an toàn cho cổ tay từng bị thương của cậu ta. Thân hình cậu ta xoay tròn rất đẹp dưới ánh đèn, đẹp đến mức vài nghệ sĩ trẻ phía dưới khẽ ồ lên, nhưng tôi chỉ nhìn thấy trong từng vòng xoay ấy là nhịp thở, là góc nghiêng vai và là khoảng lặng nửa giây trước khi buông tay mà không một ai ngoài tôi hiểu vì sao nó phải tồn tại. Cậu ta có thể thuộc lòng động tác, nhưng cậu ta chưa bao giờ hiểu được linh hồn đã giữ cho động tác ấy không trở thành một tai nạn.

Tôi không tranh cãi thêm về tài năng hay thế hệ, chỉ mở cặp tài liệu, lấy ra văn bản chấm dứt quyền khai thác miễn phí đối với ba tiết mục thuộc sở hữu cá nhân và đặt xuống ngay trước mặt ông Nghiêm Vĩnh Tường. Với thái độ lạnh lùng và dứt khoát, tôi nói tiếp: "Cậu nói đúng ở một điều, khán giả sẽ nhớ người đứng trên sân khấu. Vì vậy từ đêm nay, cậu hãy tự đứng trên sân khấu bằng tác phẩm của chính cậu, đừng tiếp tục bay trên những điểm rơi do tôi tính bằng cả một vết thương ở vai để giữ lại mạng sống cho cậu." Tôi nói xong thì cả khán phòng chìm vào một sự im lặng nặng nề, và tôi nhìn thấy bàn tay cầm kịch bản của Gia Huy khẽ siết lại, vết sẹo trên cổ tay cậu ta như càng trắng hơn dưới ánh đèn. Ông Tường vội vàng bước tới, giọng đã mất đi vẻ ôn tồn ban đầu mà trở nên gấp gáp, ông ta nói: "Hải Đăng, cậu làm căng như vậy là đang đẩy cả đoàn vào đường cùng. Bao nhiêu nghệ sĩ già trẻ ở đây đều trông vào chương trình này để sống, cậu nỡ vì chút tự ái cá nhân mà bỏ mặc họ hay sao."

Đó là đòn cuối cùng mà ông ta luôn dùng mỗi khi muốn buộc tôi phải nhượng bộ, lấy miếng cơm của người khác ra làm sợi dây trói lấy lương tâm của tôi. Nhưng lần này tôi không còn nhầm lẫn giữa trách nhiệm và sự lợi dụng, giữa tình nghĩa thật sự và một cái bẫy đạo đức được dựng lên để giữ tôi lại làm việc không công. Tôi nhìn sang cô Mai Lan đang cúi đầu ở góc sân khấu, nhìn những gương mặt trẻ vừa ký vào tờ giấy xóa tên mình, rồi quay lại đối diện với ông ta và đáp bằng giọng trầm, chậm và không một chút run rẩy: "Tôi chưa từng bỏ mặc ai trong suốt tám năm qua, và chính vì tôi đã làm trọn phần trách nhiệm của mình nên hôm nay tôi có quyền ra đi mà không nợ bất kỳ ai điều gì. Từ giờ phút này, lựa chọn của các người là của các người, hậu quả của nó cũng phải do chính các người tự gánh, tình nghĩa không phải là giấy phép để một người sử dụng thành quả của người khác vô thời hạn." Những lời ấy rơi xuống giữa sân khấu tĩnh lặng, không ồn ào, không nước mắt, nhưng đủ khiến ông Tường đứng chết trân, còn Gia Huy lần đầu tiên trong đêm nay không dám nhìn thẳng vào mắt tôi.

Tôi đặt chiếc chìa khóa của bàn điều khiển ánh sáng xuống bên cạnh tấm thẻ đạo diễn đã trầy xước, rồi quay người bước xuống khỏi vị trí mà mình đã đứng suốt tám năm để giữ cho từng nghệ sĩ trên không được an toàn trở về mặt đất. Trước khi rời khỏi khán phòng, tôi dừng lại ở bậc thềm cuối cùng, không ngoảnh đầu nhìn lại đám người vẫn đang cầm kịch bản của tôi trong tay, và nói bằng giọng bình thản như khép lại một chương đời đã hết giá trị níu giữ: "Đúng tám giờ sáng mai, tôi sẽ có mặt tại phòng lưu trữ kỹ thuật để các người ký nhận bàn giao toàn bộ thiết bị thuộc về đoàn. Còn phần linh hồn của sân khấu này, thứ chưa bao giờ thuộc về các người, tôi sẽ mang theo khi bước ra khỏi cánh cửa đó."