Chương 4: Chuyến Xe Chuyển Kho Lúc Nửa Đêm Và Bộ Chứng Cứ Khép Kín

Đêm đầu tiên rời khỏi dinh thự họ Phạm, tôi ngồi bên bàn làm việc trong phòng nghiên cứu mà ông Đinh Thái Sơn đã chuẩn bị ở Trung tâm Bảo tồn Độc lập, trải phẳng bảy bản ảnh phóng đại lớp sợi lót và bảy bản đối chiếu vật liệu, nghe mưa đập dồn dập vào mặt kính và nhìn chồng ghi chép cá nhân trải kín mặt bàn. Căn phòng không rộng, chỉ có ánh sáng trắng vừa đủ để soi rõ từng sợi vải, từng vết keo và từng dòng chữ tôi đã ghi suốt mười sáu năm. Trên bàn, ảnh bức tranh gia bảo tại triển lãm nằm cạnh bản đối chiếu vật liệu, lớp vải dệt công nghiệp phủ màu giả cổ vẫn tố cáo mọi lời giới thiệu hoa mỹ hôm ấy. Tôi không khóc, trong lòng chỉ còn sự tĩnh lặng như tro đã nguội, gió có thổi qua cũng không thể bùng lên lần nữa.

Gần mười một giờ đêm, nhân viên trực báo có một người đàn ông lớn tuổi đội mưa chờ ở cửa sau, nhất quyết phải gặp tôi ngay trong đêm. Tôi chỉ nghe nhắc đến dáng người gầy gò và chiếc túi vải cũ đã đoán được đó là ông Phan Quốc Định, người vận chuyển tranh cho nhà họ Phạm từ thời cha của Phạm Duy Trạch còn sống. Khi cửa mở ra, ông đứng nép ở hành lang với mái tóc bạc ướt sũng, hai tay ôm chặt túi vải trước ngực như ôm một gánh nặng đã đè lên mình quá lâu. Ông nhìn căn phòng sáng đèn, lại nhìn đôi tay chai sần của mình, rồi cúi đầu rất thấp và không dám bước qua ngưỡng cửa.

Ông Phan Quốc Định run run cất tiếng bằng chất giọng khàn đặc vì mưa lạnh: "Chú biết giờ này tìm đến cô Uyển Nghi là đường đột, nhưng nếu để qua đêm nay, chú sợ mình sẽ lại im lặng thêm một lần nữa." Tôi kéo ghế cho ông, rót chén trà nóng và điềm tĩnh đáp: "Chú cứ ngồi xuống trước, người đã đến được đây thì lời cần nói cứ nói cho hết, cháu nghe được." Ông ngồi xuống mép ghế, hai tay ôm chén trà vẫn run lên từng hồi, ánh mắt tránh nhìn thẳng vào tôi như mang mặc cảm tội lỗi đã lâu. Một lúc sau, ông mới mở túi vải, lấy ra cuốn sổ bìa da sờn hết bốn góc và đặt lên bàn bằng cả hai tay.

Ông Phan Quốc Định hạ thấp giọng, nghẹn ngào nói: "Trong cuốn sổ này là nhật ký các chuyến xe ban đêm mà hai năm qua cậu chủ Phạm Duy Trạch ra lệnh cho chú thực hiện, tổng cộng bảy lần, lần nào cũng vào khoảng hai giờ sáng." Kèm theo sổ là ảnh chụp kiện hàng trước khi lên xe, mã niêm phong gốc trên từng thùng bảo quản và bản sao phiếu bảo hiểm vận chuyển ông đã lặng lẽ giữ lại. Điểm đến ghi trong phiếu không hề là viện bảo quản như Phạm Duy Trạch vẫn nói, mà là kho riêng của các nhà sưu tầm tư nhân ở ngoại thành và tỉnh lân cận. Mỗi chuyến đều có chữ ký giao nhận ở hai đầu, chỉ riêng người phải xác nhận tình trạng tranh trước khi rời kho là tôi thì chưa từng được biết một dòng nào.

Tôi mở sổ dưới ánh đèn, lật từng trang rất chậm, và ở chuyến xe thứ ba, tim tôi vẫn thắt lại khi thấy tên bức tranh gia bảo mà năm xưa tôi đã bán căn nhà của bà ngoại để cứu. Bức tranh ấy rời kho từ tám tháng trước, đúng tuần tôi còn thức trắng ở tầng hầm để hoàn thiện hồ sơ phục chế cho một tác phẩm khác của nhà họ Phạm. Sáu chuyến còn lại cũng đều là nguyên tác tôi từng tự tay bóc tách lớp sơn phủ, vá lại sợi gai dầu và giữ cho chúng khỏi mục nát trong những đêm dài không ai nhìn thấy. Mã niêm phong trong ảnh khớp tuyệt đối với số hiệu trong sổ tay nghiên cứu của tôi, khớp đến mức không còn kẽ hở nào để tự dối mình rằng đây là nhầm lẫn.

Ông Phan Quốc Định cúi đầu, nước mắt rơi xuống mu bàn tay nhăn nheo, ông nói: "Chú chở tranh bốn mươi năm, chú biết trong cái nhà ấy chỉ có mình cô Uyển Nghi coi tranh là sinh mạng, còn những người khác chỉ coi chúng là tiền và thể diện." Ông nói tiếp trong tiếng nấc cố nén lại: "Nhiều lần đứng ngoài cửa tầng hầm, chú thấy cô thiếp đi bên bàn phục chế, vậy mà sáng hôm sau cậu chủ lại bắt chú chở chính bức tranh ấy đi bán trong đêm." Vì gánh nặng mưu sinh tuổi già và nỗi sợ bị đuổi việc, ông đã im lặng suốt hai năm, để rồi mỗi lần nghe bà Đỗ Bích Hạnh mắng tôi là người ngoài, ông lại thấy lương tâm không còn chỗ trốn. Ông đẩy cuốn sổ về phía tôi và quả quyết nói: "Lần này dù cậu chủ có đuổi việc hay kiện tụng, chú cũng giao hết cho cô, vì chỉ cô mới có quyền quyết định những thứ này phải được phơi bày ở đâu."

Tôi đưa hai tay đỡ lấy cuốn sổ, cảm nhận rõ sức nặng của giấy cũ và của hai năm im lặng dồn vào lòng bàn tay mình. Tôi nhìn ông bằng ánh mắt bình tĩnh và nói rõ ràng: "Chú Định không nợ cháu một lời xin lỗi, người nợ những bức tranh này và nợ căn nhà của bà ngoại cháu một lời giải thích sẽ phải tự mở miệng nói ra trước toàn bộ giới bảo tồn." Tôi nói thêm bằng giọng nhẹ hơn: "Cháu cảm ơn vì cuối cùng chú đã chọn đứng về phía sự thật, bởi nhân chứng đến muộn vẫn quý hơn những người biết hết mà vẫn chọn bao che đến cùng." Ông nghe xong thì bờ vai căng cứng mới từ từ thả lỏng, như tảng đá đè trên ngực suốt hai năm qua cuối cùng cũng được đặt xuống đúng chỗ.

Sau khi ông ra về, tôi xếp ba thứ lên bàn theo thứ tự, ảnh lớp vải lót giả tại triển lãm, dòng tiền chảy vào căn hộ và phòng trưng bày của Vũ Ngọc Diệp, và nhật ký chuyến xe lúc hai giờ sáng của ông Phan Quốc Định. Mắt xích thứ nhất chứng minh bức tranh trong khung dát vàng chỉ là bản sao, mắt xích thứ hai chứng minh tiền bán tranh thật đã bị rút đi để đánh bóng tên tuổi cho nhân tình, mắt xích thứ ba chứng minh nguyên tác rời kho bằng con đường nào và đến tay ai. Ba mắt xích ấy khép thành vòng tròn kín, không cần tôi gào khóc đối chất, không cần tôi van xin ai tin mình, vì vật liệu, giấy tờ và dấu vết vận chuyển đã tự nói thay mười sáu năm bị biến thành cái bóng. Tôi sao lưu toàn bộ, khóa cuốn sổ gốc vào ngăn tủ có mã riêng, và hiểu rất rõ rằng từ giây phút này Phạm Duy Trạch đã không còn đường lui để chối nữa.

Tôi lật lại trang ghi chuyến xe thứ ba, ngón tay dừng trên con số tám tháng trước và nhớ buổi chiều bà Đỗ Bích Hạnh từng nắm tay tôi nói nhà họ Phạm sẽ không bao giờ quên ơn cứu di sản. Hóa ra lời không bao giờ quên ấy chỉ có giá trị đến khi bức tranh được cứu sống và có thể đem bán, còn căn nhà của bà ngoại tôi và ba nghìn giờ thức trắng của tôi đều bị họ tính thành nghĩa vụ đương nhiên của người con dâu. Phạm Duy Trạch đã bán không chỉ bảy bức tranh, anh ta bán cả quá khứ tôi đã đánh đổi, bán cả lòng tin cuối cùng tôi dành cho cuộc hôn nhân này, rồi dùng tiền ấy trải đường cho Vũ Ngọc Diệp bước lên vị trí vốn thuộc về tôi. Tôi khép cuốn sổ lại, không thấy hận đến mức muốn làm điều dại dột, chỉ thấy mọi thứ đã sáng rõ đến mức tôi không cần thêm một phút nào để tự hỏi mình đã sai ở đâu.

Cùng lúc ấy tại dinh thự họ Phạm, Phạm Duy Trạch nhận được đơn xin nghỉ việc của ông Phan Quốc Định thì chỉ liếc qua rồi ném lên bàn với vẻ coi thường. Anh ta quay sang bà Đỗ Bích Hạnh và nói bằng giọng ung dung: "Mẹ cứ kệ, một người chở tranh già đến tuổi nghỉ thì cho nghỉ, nhà này không thiếu người thay, cũng không ai rảnh níu giữ kẻ đã hết giá trị." Bà Đỗ Bích Hạnh gật đầu phụ họa bằng giọng sắc lạnh: "Loại làm công ăn lương bao nhiêu năm vẫn chỉ là làm công, có biết chút chuyện trong nhà cũng không dám hé răng, vì hé răng là mất miếng cơm tuổi già." Cả hai mẹ con đều không biết rằng người làm công bị họ coi thường nhất lại vừa đặt mảnh ghép cuối cùng của sự thật vào tay tôi.

Vũ Ngọc Diệp từ trên lầu bước xuống trong bộ váy mới may riêng cho lễ công bố người kế thừa, cô ta khoác tay Phạm Duy Trạch và nói với giọng ngọt ngào: "Anh Trạch, thiệp mời và sân khấu đều đã chốt xong chưa, em muốn buổi công bố phải thật xứng với vị trí mới của em." Phạm Duy Trạch không đáp ngay, anh ta ung dung ký tấm séc thanh toán toàn bộ tiệc rượu xa hoa và tiền bao trọn sảnh tiệc năm sao, rồi mới nói bằng giọng tự tin mù quáng: "Toàn bộ chi phí này anh lấy từ khoản vừa bán bức tranh thứ bảy, em cứ chuẩn bị bài phát biểu nhận vị trí Giám tuyển trưởng cho thật đẹp, từ tuần tới em sẽ danh chính ngôn thuận ký tên lên toàn bộ ấn phẩm triển lãm mới." Bà Đỗ Bích Hạnh liếc qua thông báo chữ ký điện tử của Đào Uyển Nghi đã bị khóa vừa hiện trên điện thoại bàn, bà phẩy tay và nói bằng giọng thản nhiên: "Khóa thì cứ khóa, nhà này từ nay không cần đến chữ ký của nó nữa, có tên của Ngọc Diệp thay vào là đủ giữ thể diện cho buổi lễ rồi." Vũ Ngọc Diệp nghe vậy thì mỉm cười đắc ý, siết nhẹ cánh tay Phạm Duy Trạch và bắt đầu đọc thử bài phát biểu sẽ vang lên dưới ánh đèn của sảnh tiệc.

Sáng hôm sau, tôi mở danh sách người mua trong nhật ký của ông Phan Quốc Định và đối chiếu từng cái tên với hồ sơ giao dịch cũ, nhận ra bảy nhà sưu tầm đều tin mình đang giữ nguyên tác do chính tôi xác nhận. Tôi ghi tên họ vào một trang riêng, không vội liên lạc, bởi tôi muốn ngày sự thật được mở ra phải sạch sẽ và không thể bị bẻ cong thành chuyện trả thù cá nhân. Buổi chiều, ông Đinh Thái Sơn ghé qua phòng nghiên cứu, xem hết bản sao tôi sắp xếp và im lặng rất lâu trước trang ghi chuyến xe chở bức tranh gia bảo. Ông nói bằng giọng trầm và đầy tôn trọng: "Tôi xem hồ sơ nghề nghiệp của cô nhiều năm rồi, nhưng hôm nay mới hiểu nhà họ Phạm không chỉ lãng phí một chuyên gia, họ đã dùng chính chuyên gia ấy làm tấm khiên cho việc sai trái của mình." Tôi đáp lại ông bằng giọng ngắn gọn: "Tôi không muốn kể lại chuyện đã qua để đổi lấy thương hại, tôi chỉ cần chứng cứ được giữ đúng vị trí cho đến ngày cần mở ra trước người có quyền thẩm định."

Trong ba ngày tiếp theo, tôi và ông Đinh Thái Sơn lặng lẽ thẩm định lại toàn bộ hồ sơ, đối chiếu từng mã niêm phong, từng ảnh tư liệu và từng dòng sao kê cho đến khi không còn một kẽ hở nào. Đến khi tôi vừa hoàn tất bản đối chiếu cuối cùng giữa mã niêm phong và ảnh tư liệu gốc, ông Đinh Thái Sơn bước vào phòng làm việc với một tấm thiệp mời mạ vàng trên tay. Ông đặt tấm thiệp xuống bàn và nói bằng giọng nghiêm túc: "Nhà họ Phạm gửi thư mời đích danh cô Uyển Nghi tới dự lễ công bố người kế thừa bộ sưu tập vào tuần tới, người đưa thư còn nhấn mạnh đây là ân huệ cuối cùng họ dành cho cô." Tôi mở thiệp, nhìn tên Vũ Ngọc Diệp được in trang trọng ở vị trí người kế thừa, lại nhìn tên mình ở hàng khách mời, và thấy mọi sắp đặt trơ trẽn ấy đến đúng lúc không thể đúng hơn. Tôi khép tấm thiệp lại, ngẩng lên nhìn ông Đinh Thái Sơn và khẽ mỉm cười nói: "Ông giúp tôi báo với các nhà sưu tầm từng mua tranh trong danh sách của chú Định, đến ngày đó hãy mang theo tác phẩm của họ tới hội trường."