Chương 6: Bóc Tách Lớp Sơn Phủ Giữa Tọa Đàm Và Màn Tự Phơi Bày Sự Dốt Nát

Hội trường của Trung tâm Bảo tồn Nghệ thuật Độc lập sáng nay chật kín người, nhưng không ai nói lớn, chỉ có tiếng ghế khẽ chạm và tiếng lật giấy rất nhẹ giữa những hàng chuyên gia đã quen giữ im lặng trước một tác phẩm thật. Tôi ngồi ở bàn chủ tọa của hội đồng thẩm định độc lập, trước mặt là tập ghi chép cá nhân tôi đã mang theo từ tầng hầm họ Phạm, còn bên dưới hàng ghế đầu, Phạm Duy Trạch ngồi thẳng lưng trong bộ lễ phục phẳng phiu và bà Đỗ Bích Hạnh ngồi bên cạnh anh ta với vẻ mặt kiêu hãnh như thể hôm nay vẫn là ngày vinh quang của nhà họ Phạm. Tôi nhìn hai người họ một lúc rất ngắn rồi quay mắt lên sân khấu, bởi tôi biết rõ người sắp bước lên bục kia không đến đây để nói về bảo tồn, cô ta đến để lấy nốt phần danh tiếng cuối cùng mà cô ta tưởng đã cướp sạch từ tay tôi.

Vũ Ngọc Diệp bước lên bục với nụ cười ngọt ngào và chừng mực, tay cầm điều khiển trình chiếu, giọng cô ta vang lên mềm mại và đầy tự tin khi cô ta giới thiệu rằng những hình ảnh sắp chiếu chính là quá trình cô ta trực tiếp phục hồi bức tranh gia bảo của nhà họ Phạm trong suốt nhiều đêm dài. Màn hình lớn phía sau lưng cô ta sáng lên, hiện ra một đôi bàn tay đang dùng dao mổ chuyên dụng bóc tách từng mảng vecni đã ngả vàng trên mặt tranh, động tác chậm, chuẩn xác và quen thuộc đến mức chỉ cần nhìn khớp ngón tay tôi đã nhận ra đó là tay của mình. Cả hội trường khẽ xôn xao vì ngưỡng mộ, vài vị khách trẻ tuổi cúi xuống ghi chép rất nhanh, còn Phạm Duy Trạch ở hàng ghế đầu khẽ gật đầu như một người thầy hài lòng trước học trò xuất sắc nhất của mình. Tôi ngồi yên, hai tay đặt phẳng trên bàn, nghe cô ta nói tiếp rằng chính cô ta đã thức trắng hơn ba nghìn giờ để tìm ra công thức làm mềm lớp phủ mà không làm tổn thương sắc tố khoáng ở lớp dưới.

Hơn ba nghìn giờ, con số ấy cô ta nói ra nhẹ như một câu giới thiệu đã học thuộc, nhẹ như thể những đêm hít mùi dung môi đến bỏng rát cổ họng và những lần sốt cao vẫn phải giữ tay thật vững bên bàn đèn chỉ là một chi tiết trang trí cho bài thuyết trình của cô ta. Tôi nhìn xuống ngón trỏ của bàn tay phải mình, nơi vết sẹo bỏng hóa chất từ đêm xử lý lớp keo gắn khung bức tranh tổ tiên họ Phạm sáu năm trước vẫn còn hằn rõ dưới ánh sáng trắng của hội trường. Trong bức ảnh trên màn hình, vết sẹo ấy bị cắt mất cùng với khuôn mặt của tôi, chỉ còn lại đôi tay không tên và một dòng chú thích đã bị xóa sạch dấu vết của người phục chế thật. Ông Đinh Thái Sơn ngồi bên cạnh tôi khẽ nghiêng người, giọng ông trầm tĩnh hạ xuống vừa đủ nghe: cô cứ để cô ta trình bày hết phần tự tin nhất, sự thật thường chỉ cần một câu hỏi đúng lúc là tự nó đứng dậy.

Vũ Ngọc Diệp càng nói càng say, cô ta trình chiếu đến bức ảnh thứ tư, sự tự hào lộ rõ trong từng chữ khi cô ta khẳng định mình đã dùng một lớp sáp ong lót nền đặc biệt để cố định phần lụa bị mục ở góc trái, đồng thời xử lý vết ố lan rộng bằng một dung môi do chính cô ta pha chế theo tỷ lệ riêng. Tiếng vỗ tay vang lên thưa thớt nhưng đủ lễ độ, vài nhà sưu tầm lớn tuổi gật gù vì những thuật ngữ nghe rất kêu, còn bà Đỗ Bích Hạnh ở dưới khẽ quay sang những vị khách bên cạnh, vẻ hãnh diện không hề che giấu, bà cất giọng đầy kiêu hãnh: "Nhà họ Phạm may mắn lắm mới tìm được một người kế thừa vừa có tài vừa có tâm như vậy." Tôi nghe câu nói ấy mà không thấy đau như trước nữa, chỉ thấy rõ một điều rằng trong mắt bà, người kế thừa không cần phải là người đã làm, chỉ cần là người biết đứng dưới ánh đèn và nhận lấy phần ánh sáng đó. Khi tiếng vỗ tay vừa dứt hẳn, tôi chậm rãi cầm ống nói lên, cả hội trường lập tức im lại vì từ đầu buổi đến giờ tôi chưa nói một lời nào về bài trình bày này.

Tôi nhìn thẳng lên bục và bằng giọng điềm tĩnh, rõ ràng của một người làm công tác thẩm định, tôi nói rằng tôi không hỏi về quá trình cô Diệp đã giới thiệu, tôi chỉ xin cô giải thích ba điểm chuyên môn nằm ngay trong những bức ảnh cô vừa chiếu. Tôi hỏi trước tiên bằng thái độ hoàn toàn học thuật rằng khi xử lý vết ố trên vùng lụa ở góc trái như cô vừa trình bày, cô đã giữ độ chua của dung môi ở mức nào để sợi lụa cổ không bị giòn gãy khi lớp ố bong ra. Tôi dừng một nhịp ngắn rồi hỏi tiếp rằng lớp sáp ong lót nền trong bức ảnh thứ tư cần được làm nóng đến mức nhiệt nào thì vừa đủ chảy để thấm vào thớ lụa mà không làm biến màu sắc tố khoáng thạch ở mặt trên. Tôi hỏi câu cuối cùng chậm hơn hai câu trước, từng chữ đều rõ ràng rằng nếu bức tranh đang treo tại triển lãm họ Phạm là nguyên tác đã qua phục chế thủ công, vì sao những vết rạn chân chim trên bề mặt của nó lại đứt gãy đều tăm tắp theo đúng khuôn ép nhiệt công nghiệp.

Nụ cười trên mặt Vũ Ngọc Diệp khựng lại ngay sau câu hỏi đầu tiên, bàn tay cầm điều khiển của cô ta siết chặt đến mức các khớp ngón tay trắng bệch, còn ánh mắt thì vô thức liếc nhanh xuống hàng ghế đầu nơi Phạm Duy Trạch đang ngồi. Cô ta hắng giọng lấy lại vẻ tự tin, cố giữ giọng nhẹ nhàng khi trả lời: mức độ của dung môi khi đó được điều chỉnh theo cảm nhận tay nghề, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thực tế chứ không cố định theo một con số cứng nhắc. Vài chuyên gia lão thành ở hàng ghế giữa lập tức ngẩng lên nhìn nhau, bởi bất kỳ người nào từng chạm vào lụa cổ đều biết cảm nhận không bao giờ thay thế được ngưỡng an toàn của vật liệu, chỉ cần lệch một chút là sợi lụa trăm năm sẽ đứt vụn ngay dưới đầu cọ. Tôi không phản bác, cũng không mỉm cười, tôi chỉ ghi một dòng ngắn vào sổ của mình, giọng vẫn đều đặn như trước khi mời cô trả lời tiếp câu hỏi thứ hai về nhiệt độ của lớp sáp ong.

Vũ Ngọc Diệp nuốt khan, mồ hôi bắt đầu túa ra trên trán dưới ánh đèn sân khấu, giọng cô ta lắp bắp, không còn giữ được sự mềm mại ban đầu: sáp ong chỉ cần đun cho tan hoàn toàn rồi quét nhanh lên nền lụa, càng nóng thì độ bám càng chắc và lớp lót càng bền. Lần này tiếng xì xào trong hội trường nổi lên rõ rệt, một vị giáo sư già ngồi gần bàn chủ tọa khẽ lắc đầu, sự thất vọng hiện rõ khi ông lên tiếng: đun sáp ong quá nóng để quét lên lụa cổ là cách nhanh nhất để làm chết màu khoáng và làm co rút toàn bộ thớ vải. Tôi nhìn thấy Phạm Duy Trạch ở dưới khẽ nhổm người dậy, gương mặt anh ta tái dần đi, còn bà Đỗ Bích Hạnh thì siết chặt quai túi trên tay như thể bà cũng vừa nhận ra người kế thừa mà bà hết lời ca ngợi không trả lời nổi một nguyên lý cơ bản nhất của ngành. Vũ Ngọc Diệp quay hẳn xuống phía anh ta với ánh mắt cầu cứu lộ rõ, nhưng Phạm Duy Trạch không nói được một lời nào, bởi chính anh ta cũng chưa từng ngồi bên bàn phục chế lấy một đêm trọn vẹn để biết những điều này.

Tôi không để khoảng im lặng ấy kéo dài thành một cơ hội cho cô ta lấy lại bình tĩnh. Bằng giọng sắc lạnh nhưng vẫn giữ đúng mực của một buổi tọa đàm, tôi nhắc lại câu hỏi thứ ba và yêu cầu cô giải thích về những vết rạn đều tăm tắp trên bức tranh đang được nhà họ Phạm giới thiệu là nguyên tác. Vũ Ngọc Diệp lùi lại nửa bước, tay vịn vào mép bục thuyết trình, giọng cô ta run rẩy chống chế: những vết rạn đó có thể do thời gian bảo quản hoặc do ánh sáng trưng bày tác động lâu ngày, bản thân cô ta chỉ phụ trách phần trình bày tổng thể nên không thể chịu trách nhiệm cho mọi chi tiết bề mặt. Câu trả lời ấy vừa dứt, sự im lặng trong hội trường trở nên nặng đến mức nghe rõ cả tiếng bút rơi xuống mặt bàn, bởi một người vừa nhận mình đã thức trắng hơn ba nghìn giờ phục hồi một bức tranh lại không thể giải thích nổi chính bề mặt của bức tranh đó. Tôi đặt ống nói xuống trong giây lát rồi lại cầm lên, và bằng giọng bình thản đến nhói lòng tôi nói rằng một vết rạn do thời gian tạo ra không bao giờ đi theo đường thẳng của khuôn ép, nó nứt theo thớ sơn, theo độ ẩm và theo bàn tay con người đã từng giữ gìn nó qua từng năm tháng.

Vũ Ngọc Diệp hoảng loạn thấy rõ, cô ta vội vàng ngẩng lên, giọng cao hơn hẳn lúc đầu: bài trình chiếu hôm nay có thể đã bị trợ lý xếp nhầm một vài hình ảnh minh họa, còn phương pháp phục chế vẫn là công trình do cô ta cùng Phạm Duy Trạch đồng sáng lập trong nhiều năm qua. Tôi nghe hai chữ đồng sáng lập mà trong lòng hoàn toàn yên tĩnh, bởi tôi biết anh ta chưa từng pha nổi một chén nhựa thông đúng tỷ lệ và cũng chưa từng phân biệt được đâu là sợi gai dầu thủ công với đâu là sợi dệt công nghiệp. Tôi chậm rãi giơ bàn tay phải của mình lên dưới ánh đèn chiếu của bàn chủ tọa, để vết sẹo bỏng trên ngón trỏ hiện rõ trước ống kính của các cơ quan truyền thông đang hướng về phía hội trường. Nhìn thẳng vào cô ta, tôi nói rõ từng chữ qua hệ thống khuếch âm: vết sẹo trên ngón trỏ trong bức ảnh cô vừa nhận là của mình đã hình thành vào đêm mười bốn tháng tám sáu năm trước, khi tôi xử lý lớp keo gắn khung bức tranh tổ tiên nhà họ Phạm trong căn phòng tầng hầm nồng mùi dung môi. Tôi nói tiếp bằng thái độ không hề gay gắt rằng cô có thể cắt tên tôi khỏi khung hình và cắt bỏ phần ghi công ở cuối trang, nhưng cô không thể cắt được mười sáu năm kiến thức nằm trong đầu tôi để trả lời nổi dù chỉ một câu hỏi cơ bản của ngành bảo tồn.

Ngay khi lời tôi vừa dứt, ông Đinh Thái Sơn đứng dậy khỏi bàn chủ tọa, ông không nói một câu bênh vực nào cho tôi mà chỉ bằng động tác dứt khoát ông bấm chiếc điều khiển trong tay và chuyển màn hình lớn sang một tệp ảnh khác. Khung hình mở rộng hiện ra trọn vẹn trước mắt toàn bộ hội trường, không còn là đôi tay vô danh bị cắt cúp nữa mà là gương mặt nghiêng của tôi bên bàn đèn trong phòng phục chế tầng hầm, mái tóc búi gọn sau gáy và vết sẹo bỏng trên ngón trỏ phải hiện rõ ở đúng vị trí như trong bức ảnh Vũ Ngọc Diệp vừa trình chiếu. Ở góc dưới của tệp ảnh gốc vẫn còn nguyên dòng chữ viết tay bằng mực nâu ghi mã vật liệu do chính tôi ghi bên mép ảnh tư liệu năm đó, cùng mốc thời gian thực của buổi làm việc mà không một trợ lý nào có thể xếp nhầm được. Cả hội trường hóa đá trong vài giây rồi đồng loạt quay xuống nhìn Phạm Duy Trạch và Vũ Ngọc Diệp, còn một vị chuyên gia lão thành ở hàng ghế đầu không cần che giấu sự khinh bỉ, ông cất tiếng: "Tôi làm nghề này hơn bốn mươi năm mà chưa từng thấy một kẻ đạo văn nào trơ trẽn và rỗng tuếch đến mức này."

Vũ Ngọc Diệp đứng chết lặng trên bục, mặt trắng bệch không còn một giọt máu, miệng cô ta mấp máy muốn nói thêm điều gì đó nhưng không một âm thanh trọn vẹn nào thoát ra được trước hàng chục ống kính đang chĩa thẳng vào mình. Bà Đỗ Bích Hạnh ở hàng ghế đầu cúi gằm mặt xuống, hai bàn tay run lên trên đùi, còn Phạm Duy Trạch thì ngồi sững như người vừa bị rút mất chiếc ghế danh vọng cuối cùng mà anh ta vẫn tưởng là của mình. Tôi không nhìn họ lâu, tôi chỉ khép tập ghi chép của mình lại và cảm thấy mười sáu năm đứng sau hậu trường bỗng nhẹ đi một cách lạ thường, bởi lần đầu tiên sự thật không cần tôi phải khóc lóc giành giật, nó tự đứng giữa ánh sáng trắng và tự gọi đúng tên của từng người. Ông Đinh Thái Sơn bằng giọng trang nghiêm tuyên bố rằng buổi tọa đàm sẽ tạm dừng phần trình bày của cô Vũ Ngọc Diệp tại đây, toàn bộ hồ sơ hình ảnh liên quan sẽ được hội đồng lưu giữ để phục vụ công tác đối chiếu chuyên môn về sau.

Phạm Duy Trạch bật dậy khỏi hàng ghế đầu, ghế của anh ta đổ nghiêng ra phía sau, anh ta gượng đứng vững, giọng khàn đặc vì hoảng loạn, anh ta vội vàng nói: "Mọi người đang hiểu lầm, chuyện hình ảnh chỉ là một sai sót trong khâu chuẩn bị, tôi cần lên sân khấu để giải thích rõ ràng thay cho cô Diệp." Anh ta vừa bước được hai bước về phía bục, tay đã giơ lên như muốn giành lấy ống nói để chữa cháy cho nhân tình, thì cánh cửa lớn ở cuối hội trường đột ngột mở tung khiến toàn bộ ánh mắt trong phòng đồng loạt quay lại. Ba vị khách sưu tầm quyền lực nhất trong giới bước vào với gương mặt lạnh băng, phía sau họ là đội bảo vệ đang khiêng theo ba kiện hàng gỗ được niêm phong kín, tiếng chân và tiếng gỗ chạm nhẹ xuống nền hội trường vang lên đều đặn và nặng nề. Vị khách đi đầu dừng lại giữa lối đi, ông nhìn thẳng về phía bàn chủ tọa, giọng dứt khoát không cho phép bất kỳ ai ngắt lời, ông yêu cầu Giám đốc Đào Uyển Nghi giám định trực tiếp ngay tại đây những bức tranh nguyên tác mà Phạm Duy Trạch đã bí mật bán cho họ trong những chuyến chuyển kho ban đêm.