Chương 9: Kiệt Tác Hồi Sinh Dưới Ánh Sáng Trắng Và Kẻ Tiều Tụy Bên Chiếc Khung Rỗng

Ba tháng sau ngày dinh thự họ Phạm bị niêm phong một nửa, sảnh chính của Trung tâm Bảo tồn Nghệ thuật Độc lập sáng rực ánh sáng trắng trong ngày khai mạc triển lãm chuyên đề quốc tế. Tôi đứng ở vị trí trung tâm trước bức họa cổ của thế kỷ mười tám, tác phẩm từng bị nhiều chuyên gia kết luận là mục nát quá sâu, lớp màu đã chết và không còn khả năng hồi sinh. Sau gần chín mươi ngày làm việc liên tục cùng đội ngũ của mình, tôi đã bóc tách từng lớp phủ biến chất, giữ lại phần màu khoáng nguyên thủy và nối lại những thớ lụa tưởng như chỉ chạm nhẹ cũng sẽ tan ra. Hôm nay bức họa ấy hiện ra nguyên vẹn sau lớp kính bảo vệ, không còn là một di vật chờ bị loại bỏ, mà là một kiệt tác sống lại dưới đúng bàn tay của người đã cứu nó.

Ngay phía trước sảnh, tấm bảng đồng vinh danh được đặt ở vị trí trang trọng nhất, tên Giám đốc chuyên môn Đào Uyển Nghi được khắc ở dòng đầu tiên với tư cách người phụ trách và trực tiếp phục hồi toàn bộ dự án. Ông Đinh Thái Sơn bước lên bục, bằng giọng trang trọng và đầy trân trọng nói rằng trung tâm không vinh danh một danh phận được thừa hưởng, mà vinh danh mười sáu năm kinh nghiệm, hơn ba nghìn giờ lao động và một phương pháp phục hồi không ai có thể thay thế. Cả hội trường đứng dậy vỗ tay, những nhà sưu tầm từng mang tranh đến yêu cầu giám định cũng gật đầu thừa nhận trước toàn thể khách mời quốc tế. Tôi nghe tiếng vỗ tay vang khắp sảnh mà lòng mình bình thản lạ thường, bởi lần đầu tiên trong đời, tên của tôi đứng cạnh thành quả của tôi, không bị xóa đi và cũng không phải nhường cho bất kỳ ai khác.

Tôi chợt nhớ thoáng qua những đêm dài dưới tầng hầm của nhà họ Phạm, nơi đôi tay tôi từng làm việc trong bóng tối và sự lặng lẽ bị coi là đương nhiên. Khi ấy Phạm Duy Trạch xuất hiện trước truyền thông như nhà sưu tầm có tâm, bà Đỗ Bích Hạnh ngồi ở vị trí phu nhân tôn quý, còn Vũ Ngọc Diệp được giới thiệu là người kế thừa sáng giá của bộ sưu tập. Hôm nay, vẫn là đôi tay ấy chạm lên thớ lụa cổ, nhưng là dưới ánh sáng trắng đường hoàng giữa sảnh lớn, với một cảm giác thanh thản chưa từng có khi mọi việc mình làm đều được nhìn thấy và gọi đúng tên. Tôi không cần nhắc lại những điều cũ nữa, bởi vị trí tôi đang đứng và dòng chữ khắc trên bảng đồng đã trả lời thay cho mười sáu năm im lặng của tôi.

Một vị chuyên gia đến từ phái đoàn bảo tồn châu Âu tiến lại gần bức họa, bằng giọng thán phục và cẩn trọng hỏi rằng làm thế nào tôi dám giữ lại lớp màu ở góc trái, nơi phần lớn người phục chế đều sẽ chọn cách vẽ bổ sung cho an toàn. Tôi nhìn thẳng vào vùng màu mỏng như hơi thở ấy và bằng giọng bình tĩnh đáp rằng một tác phẩm cổ không cần được làm mới cho đẹp mắt, nó cần được tôn trọng đúng với những gì thời gian còn để lại, và nhiệm vụ của người phục chế là cứu lấy sự thật chứ không phải bịa ra một vẻ hoàn hảo giả tạo. Vị chuyên gia nghe xong liền cúi đầu thật sâu trước mặt tôi, rồi quay sang nói với những người xung quanh bằng giọng dứt khoát rằng đây chính là khác biệt giữa một người hiểu di sản và những kẻ chỉ biết dùng di sản để đánh bóng tên tuổi. Những lời ấy lan ra khắp sảnh khiến nhiều vị khách từng dự lễ khai mạc của nhà họ Phạm lặng lẽ nhìn nhau, bởi bọn họ đều hiểu người vừa bị nhắc tới là ai.

Đúng lúc tiếng vỗ tay cho phần công bố vừa lắng xuống, tôi vô tình nhìn qua vách kính lớn ở phía hành lang ngoài và bước chân khẽ khựng lại. Phạm Duy Trạch đang đứng lặng ở đó trong bộ đồ lễ cũ kỹ nhăn nhúm, cổ áo lệch sang một bên, râu ria xồm xoàm và đôi mắt trũng sâu sau nhiều đêm chạy vạy vì nợ bồi thường cùng tiền viện phí cho bà Đỗ Bích Hạnh. Trong lòng anh ta ôm khư khư chiếc khung gỗ quý dát vàng trống rỗng, chính là chiếc khung từng treo bức tranh gia bảo mà tôi đã bán căn nhà của bà ngoại để cứu năm năm trước. Vị khách sưu tầm sau khi nhận lại nguyên tác đã tháo tranh mang đi và ném trả chiếc khung vào tay anh ta, để lại cho kẻ từng khoe khoang sở hữu cả bộ sưu tập một chiếc vỏ rỗng không còn bất cứ giá trị nào bên trong.

Những khách mời bước ngang qua hành lang đều nhận ra cựu thiếu gia nhà sưu tầm họ Phạm từng được tung hô trên khắp các mặt báo nghệ thuật. Có người khẽ lắc đầu rồi lạnh lùng bước tránh sang một bên, có người dừng lại nhìn chiếc khung trống trong tay anh ta rồi quay đi như nhìn một kẻ đã tự tay phá nát cơ hội cuối cùng của đời mình. Không còn vệ sĩ mở đường, không còn người phụ trách cúi đầu chào đón, cũng không còn Vũ Ngọc Diệp khoác tay anh ta đứng dưới ánh đèn để nhận những lời chúc tụng không thuộc về cô ta. Phạm Duy Trạch đứng ngoài tấm kính nhìn vào sảnh sáng rực, lần đầu tiên bị đặt đúng vào vị trí mà tôi từng phải chịu suốt mười sáu năm, làm người ngoài của một thế giới mà mình tưởng đã nắm trong tay.

Một vị học giả lão thành từng có mặt trong buổi khai mạc triển lãm của nhà họ Phạm đi ngang qua, ông dừng lại trước mặt Phạm Duy Trạch và bằng giọng chậm rãi mà sắc lạnh nói rằng người vợ thức trắng mười sáu năm dưới tầng hầm cứu từng sợi vải cho nhà anh thì anh coi như người làm thuê không tên, lại còn đem chữ ký của cô ấy đi bọc lót cho kẻ cướp hồ sơ ngồi lên vị trí kế thừa. Ông nhìn xuống chiếc khung trống không rồi bằng giọng xót xa lẫn khinh bỉ nói tiếp rằng nay cô Uyển Nghi bước ra ánh sáng thành bậc thầy được cả giới săn đón, còn anh ôm một chiếc khung gỗ không ruột đứng ngoài cửa kính, đúng là gieo nhân nào thì gặt quả nấy, không oan cho ai cả. Đám đông xung quanh nghe rõ từng lời nhưng không một ai lên tiếng bênh vực, vài vị khách còn khẽ gật đầu và nói rằng chăm sóc một bộ sưu tập suốt mười sáu năm mà chưa từng ghi nhận một điểm tốt cho người làm ra nó, thì đổi là ai cũng sẽ rời đi không ngoảnh lại. Phạm Duy Trạch cúi gằm mặt, hai bàn tay siết chặt lấy cạnh khung dát vàng đến run lên bần bật, nhưng anh ta không nói được một lời phản bác nào.

Tôi đứng phía bên trong vách kính và nhìn cảnh ấy qua lớp kính trong suốt ngăn cách hai thế giới. Chỉ mấy tháng trước, anh ta còn đứng trên bục cao của sảnh triển lãm nhà họ Phạm, trước mặt bao nhiêu ống kính vẫn thản nhiên tuyên bố Vũ Ngọc Diệp mới là người đưa bộ sưu tập vượt qua giai đoạn khó khăn nhất. Khi ấy tôi đứng ở góc hành lang khuất sáng, tay còn giữ tấm ảnh chụp lớp vải lót bị đánh tráo, và anh ta thậm chí không buồn nhìn về phía tôi lấy một lần. Hôm nay khoảng cách giữa chúng tôi vẫn chỉ là một hành lang và một tấm kính, nhưng vị thế đã đổi ngược hoàn toàn, tôi đứng giữa những người tôn trọng sự thật, còn anh ta đứng ngoài ánh sáng với toàn bộ hào quang vay mượn đã tắt. Tôi không thấy hả hê ồn ào, chỉ thấy một sự thật rất yên tĩnh đang tự khép lại, rằng mọi thứ được xây trên công sức của người khác sớm muộn cũng sẽ trở về tay kẻ chỉ biết giữ lấy chiếc khung.

Ông Đinh Thái Sơn bước đến bên cạnh tôi, bằng giọng điềm đạm và tin cậy nói rằng phái đoàn quốc tế muốn mời tôi trực tiếp phụ trách chương trình phục hồi cho một bộ sưu tập tranh cổ vừa được chuyển về từ nước ngoài, và mọi điều kiện chuyên môn sẽ do chính tôi quyết định. Tôi nhìn lại bức họa vừa hồi sinh trước mặt, bằng giọng rõ ràng đáp rằng tôi nhận dự án này vì nó cần được cứu chữa thật sự, và tôi chỉ có một yêu cầu duy nhất là mọi đóng góp của từng người trong đội ngũ phải được ghi nhận đúng tên, đúng việc, không ai phải đứng sau hậu trường cho danh tiếng của người khác nữa. Ông Đinh Thái Sơn gật đầu ngay trước mặt các vị khách quốc tế và bằng giọng trang trọng nói rằng đó cũng chính là nguyên tắc mà trung tâm này được lập ra để bảo vệ. Tiếng vỗ tay lại vang lên khắp sảnh, lần này không chỉ dành cho một bức tranh được cứu sống, mà dành cho một người phụ nữ cuối cùng đã được trả về đúng vị trí của mình.

Ngoài hành lang, Phạm Duy Trạch ngẩng đầu lên khi nghe rõ tên tôi được xướng cùng dự án quốc tế mới, gương mặt anh ta trắng bệch như vừa bị ai rút cạn chút hy vọng cuối cùng. Có lẽ đến giây phút ấy anh ta mới thật sự hiểu rằng tôi không rời khỏi nhà họ Phạm để chờ anh ta đến níu kéo, cũng không bước sang trung tâm này để trả thù bằng những lời cay nghiệt cho hả giận. Tôi rời đi là để lấy lại cuộc đời của mình, và khi bàn tay tôi không còn chống đỡ phía sau, toàn bộ danh tiếng, tiền bạc và địa vị của nhà họ Phạm mới lộ ra chỉ là một chiếc khung dát vàng trống rỗng. Anh ta ôm chiếc khung sát vào ngực, đôi vai run lên trong bộ đồ nhăn nhúm, ánh mắt đỏ hoe vẫn dán chặt vào tôi như người chết đuối nhìn thấy bờ nhưng không còn bất cứ quyền gì để bơi tới nữa.

Trong những ngày qua, tôi đã nghe trợ lý báo lại rằng bà Đỗ Bích Hạnh vẫn nằm trong phòng điều trị thường vì dinh thự đã bán, tài khoản đã cạn và không còn ai chịu đứng ra bảo lãnh cho những khoản chi xa xỉ như trước. Vũ Ngọc Diệp sau buổi họp báo phủi bỏ trách nhiệm cũng bị các phòng trưng bày đồng loạt hủy hợp tác, cô ta biến mất khỏi giới nghệ thuật nhanh như cách cô ta từng bước lên sân khấu nhận công của người khác. Những người từng cùng nhau ngồi trên lầu uống trà và bàn cách dùng tôi thêm vài năm nữa, nay mỗi người tự lo lấy thân mình, không còn một ai đủ sức kéo Phạm Duy Trạch ra khỏi đống nợ và kiện tụng đang chất cao trước mặt. Tôi nghe hết rồi lại cúi xuống xem bản kế hoạch phục hồi mới, bởi cuộc đời của bọn họ đã không còn chiếm được một khoảng thời gian nào trong ngày của tôi nữa.

Khi phần lễ chính tạm nghỉ, ông Đinh Thái Sơn mời tôi ra hành lang phía sau để ký văn bản hợp tác sơ bộ với phái đoàn bảo tồn châu Âu đang chờ sẵn. Tôi cầm tập hồ sơ của dự án mới bước ra khỏi sảnh chính, tiếng vỗ tay phía sau vẫn chưa dứt hẳn, còn trước mặt tôi là một con đường sáng trắng dẫn tới phòng làm việc nơi tên của tôi được đặt trang trọng trên bàn chủ trì. Tôi vừa đi được vài bước thì nghe phía sau vách kính có tiếng xô đẩy hỗn loạn, tiếng một nhân viên bảo vệ bằng giọng gấp gáp quát lớn rằng khu vực này không dành cho người không có giấy mời, yêu cầu anh ta lập tức dừng lại. Tôi quay đầu lại và nhìn thấy Phạm Duy Trạch đã bất ngờ lao qua hàng rào bảo vệ, hai tay vẫn ôm chặt chiếc khung tranh rỗng, rồi quỳ sụp xuống ngay trước mũi giày của tôi.