Chương 6: Đêm Công Diễn Quốc Gia: Tuyệt Tác Bóng Tối Đè Bẹp Hào Quang Giả

Đêm công diễn chính thức của Liên hoan Nghệ thuật Quốc gia bắt đầu trong một thứ tĩnh lặng khác hẳn buổi khớp sân khấu hôm trước, thứ tĩnh lặng của hàng ngàn con người cùng nín thở chờ một lời phán quyết không cần nói thành lời. Tôi đứng sau cánh gà bên bàn điều khiển ánh sáng, nhìn cô Mai Lan siết lại dải lụa trắng quanh cổ tay và nhìn Nam Khánh đặt đôi bàn chân trần lên mép sàn, đôi mắt cậu hướng về phía những xung sáng nhỏ mà chúng tôi đã tập với nhau suốt những tuần ở Nhà hát Vòm Đỏ. Không ai trong nhóm của tôi nói một câu thừa, bởi chúng tôi đều hiểu đêm nay không phải là đêm để chứng minh bằng lời, mà là đêm để mỗi nhịp thở trên không trung tự trả lời cho tám năm bị xóa tên và cho những tháng ngày bị coi là phế liệu.

Đoàn Thiên Vũ bước ra trước, đúng như thứ tự mà ông Nghiêm Vĩnh Tường đã cố giành lấy để mở màn trong ánh hào quang rực rỡ nhất. Khói sân khấu phun lên dày đặc, dàn đèn đắt tiền quét thành những vệt sáng chói mắt và tiếng nhạc quảng bá dội xuống khán phòng với một sự phô trương khiến hàng ghế đầu phải khẽ nheo mắt. Gia Huy xuất hiện ở vị trí trung tâm trong bộ trang phục đính sáng lấp lánh, ngẩng cao đầu như thể chỉ cần đứng ở đó là đã đủ thay thế toàn bộ linh hồn của một chương trình kỷ niệm tám năm. Tôi nhìn cậu ta và không thấy giận, chỉ thấy rõ một khoảng trống lạnh lẽo phía sau vẻ tự tin ấy, khoảng trống của một người cầm được động tác nhưng chưa bao giờ nắm được nhịp thở nối những động tác thành một đời sống.

Ngay từ tổ hợp đầu tiên, tôi đã nghe thấy sự lệch pha chết người mà chỉ người từng ngồi ở bàn điều khiển suốt tám năm mới nhận ra ngay trong tích tắc. Nhạc bị đẩy nhanh hơn bốn nhịp so với điểm rơi đã định, khiến hai diễn viên ở tầng giữa phải vội vàng rút ngắn vòng xoay để đuổi theo, còn đội hình phía trên lập tức bị kéo căng như một sợi dây bị giật sai hướng. Gia Huy cố cứu bằng cách tăng tốc cú xoắn kép vốn là động tác do tôi sáng tạo, nhưng cổ tay phải của cậu ta khẽ run lên khi chạm vào dải lụa, và vết sẹo cũ dưới lớp trang điểm sân khấu như chợt hiện rõ trong ánh đèn. Cậu ta bay được lên, nhưng không còn hạ xuống bằng sự kiểm soát của một người làm chủ bầu trời, mà bằng sự chống đỡ chật vật của một kẻ đang sợ mình rơi ngay trước mặt hàng ngàn người.

Khán phòng bắt đầu xôn xao bằng những tiếng thì thầm không giấu nổi, rồi sự xôn xao ấy lan dần thành một làn sóng thất vọng lạnh buốt. Một diễn viên phụ ở phía trái bắt tín hiệu muộn nửa nhịp, va nhẹ vào đường bay của người bên cạnh khiến cả mảng đội hình phải tự phá cấu trúc để tránh nhau trong gang tấc. Ông Nghiêm Vĩnh Tường ngồi ở hàng ghế dành cho ban lãnh đạo đoàn, hai bàn tay siết chặt vào thành ghế, miệng mấp máy ra hiệu về phía buồng kỹ thuật như thể mọi lỗi lầm đều có thể được sửa bằng một mệnh lệnh quát tháo. Nhưng sân khấu trên không không nghe mệnh lệnh của kẻ ngồi dưới đất, nó chỉ nghe nhịp thở, nghe điểm rơi và nghe bàn tay đã dẫn dắt nó bằng kỷ luật suốt bao nhiêu năm.

Cú tiếp đất cuối cùng của Gia Huy đến như một nhát cắt phơi bày toàn bộ sự chắp vá mà đoàn Thiên Vũ đã cố giấu dưới lớp khói lửa đắt tiền. Cậu ta đáp xuống lệch trục, đầu gối khuỵu hẳn xuống mặt sàn, một tay phải chống vội xuống gỗ mới giữ được thân người khỏi đổ nhào trước ống kính truyền hình đang lia tới. Tiếng nhạc vẫn gào lên rực rỡ phía trên, nhưng phía dưới chỉ còn lại sự lúng túng trần trụi của những nghệ sĩ trẻ đứng khựng lại, không ai biết nên tiến lên đỡ người dẫn đội hay tiếp tục màn kết đã vỡ từ bên trong. Tôi nghe tiếng một khán giả ở hàng ghế gần khẽ thở dài, và tiếng thở dài ấy nặng hơn bất kỳ lời chê bai nào, bởi nó là âm thanh của niềm kỳ vọng vừa bị đánh rơi.

Ông Nghiêm Vĩnh Tường bật dậy khỏi ghế và lao nhanh vào cánh gà ngay khi màn nhung vừa khép lại, gương mặt ông ta tái đi nhưng giọng nói vẫn cố giữ vẻ uy quyền khi ra lệnh cho trưởng nhóm kỹ thuật phải chuẩn bị sẵn lời giải thích về sự cố âm thanh. Ông ta nói bằng thứ ngữ điệu quen thuộc suốt tám năm qua, thứ ngữ điệu luôn tìm được một người khác để gánh thay hậu quả: "Cậu cứ nói với ban tổ chức là do đường truyền tối nay chập chờn, tuyệt đối không được để ai nghĩ đoàn ta thiếu người điều phối." Trưởng nhóm kỹ thuật cúi đầu không đáp, bởi chính người ấy cũng vừa chứng kiến toàn bộ đội hình tan ra không phải vì đường truyền, mà vì không còn ai giữ được mạch chung cho cả bầu trời ấy. Gia Huy bước vào sau cùng với bước chân loạng choạng, cậu ta tránh ánh mắt của tất cả mọi người và vô thức giấu bàn tay có vết sẹo ra sau lưng.

Đúng lúc ấy, toàn bộ hệ thống đèn pha rực rỡ của hội trường vụt tắt cùng một lúc, kéo theo tiếng xôn xao còn sót lại của màn diễn vừa rồi chìm hẳn vào bóng tối. Không có lời giới thiệu hoa mỹ, không có khói lửa mở đường và cũng không có một tấm áp phích đắt tiền nào đứng ra bảo chứng cho chúng tôi trước khi bước lên sân khấu. Chỉ có sự im lặng tuyệt đối phủ xuống hàng ngàn con người, thứ im lặng mà tôi đã dạy nhóm của mình phải tôn trọng như một phần của tác phẩm, bởi trước khi con người ta thật sự lắng nghe, mọi ánh sáng đều chỉ là phô trương. Tôi đặt tay lên cần điều khiển, cảm nhận hơi lạnh của kim loại truyền vào lòng bàn tay và biết rằng từ giây phút này, không một lời vu khống nào có thể chạm tới chúng tôi trước khi tác phẩm tự mình lên tiếng.

Đôi bàn chân trần của Nam Khánh chạm xuống mặt sàn gỗ trong bóng tối, chậm rãi và chính xác đến mức tôi có thể cảm nhận được từng rung động nhỏ lan ra dưới đế giày của mình ở bàn điều khiển. Nhịp trống đầu tiên không vang lên từ loa, mà dội thẳng từ lòng sàn cộng hưởng, trầm và sâu như tiếng tim của một người vừa bước qua cơn bạo bệnh vẫn quyết đứng dậy bằng đôi chân của chính mình. Theo đúng xung sáng yếu ớt mà chúng tôi đã gài vào mép sàn, các nghệ sĩ phụ lần lượt ngẩng đầu, họ không nhìn lên khán giả mà nhìn vào khoảng rung chung đang nối họ lại thành một cơ thể duy nhất. Nam Khánh không nghe được tiếng vỗ tay hay tiếng nhạc như người bình thường, nhưng cậu nghe được sân khấu bằng một thứ thính giác khác, thứ thính giác của kẻ từng bị từ chối chỉ vì người ta không đủ kiên nhẫn để hiểu cách cậu cảm nhận thế giới.

Cô Mai Lan xuất hiện từ phía sâu nhất của bóng tối, không phải trong tư thế của một ngôi sao trở lại, mà trong dáng đi trầm mặc của một người đàn bà đã mang theo đủ mọi mất mát để không còn cần phải chứng minh mình trẻ trung. Bà đặt tay lên dải lụa cao, dừng lại đúng một nhịp thở dài để nỗi sợ chấn thương cũ đi qua cơ thể, rồi mới từ từ vươn mình lên trong luồng sáng duy nhất vừa mở ra như một vệt trăng mỏng. Từng chuyển động của bà không nhanh, không cố lấy tiếng trầm trồ bằng độ khó, nhưng mỗi lần bà xoài người ra không trung đều khiến khán phòng như bị giữ lại ở cổ họng. Tôi đứng dưới bàn điều khiển và thầm gọi tên bà trong lòng bằng tất cả sự trân trọng của một người làm nghề: "Cô cứ bay như chính cuộc đời cô, không cần phải xin phép bất kỳ ai để được kiêu hãnh."

Các diễn viên phụ từng đứng ở hàng cuối cùng của đoàn cũ lần lượt bước vào vùng sáng trung tâm, lần đầu tiên trong đời họ không phải làm nền cho bất kỳ gương mặt ăn khách nào. Có người đôi tay còn run vì áp lực, có người mắt đỏ hoe khi nhận ra mình đang được nhìn thấy thật sự, nhưng không một ai phá vỡ nhịp chung mà Nam Khánh đang giữ dưới mặt sàn. Họ nâng cô Mai Lan lên bằng một cấu trúc người và lụa đan cài vào nhau, mỗi thân thể đều trở thành một điểm tựa cho thân thể khác, đúng như cách chúng tôi đã sống sót qua những ngày tập luyện thiếu thốn ở Nhà hát Vòm Đỏ. Khi người nghệ sĩ trẻ nhất trong nhóm vươn tay chạm vào dải lụa cuối cùng và giữ được thăng bằng sau nhiều tuần từng ngã xuống trong tập luyện, tôi biết tác phẩm đã vượt qua ranh giới của một màn trình diễn để trở thành lời tuyên ngôn của những con người chưa từng được gọi tên.

Trong khoảnh khắc ấy, tôi chợt hiểu sự phản đòn sắc bén nhất không nằm ở việc nhìn đoàn cũ sụp đổ, cũng không nằm ở nỗi hả hê khi Gia Huy khuỵu gối trên chính sân khấu mà cậu ta đã cướp lấy. Sự phản đòn thật sự nằm ở chỗ chúng tôi đã tạo ra một đỉnh cao chân thực đến mức mọi giả dối khi đứng cạnh nó đều tự khắc hiện nguyên hình, không cần tôi phải chỉ tay hay lên tiếng kết tội. Tám năm của tôi ở Thiên Vũ không mất đi, chúng chỉ rời khỏi nơi không còn xứng đáng để trở về đúng với những con người biết giữ lấy nhau bằng kỷ luật và lòng tự trọng. Tôi không còn đứng đây với tư cách một kẻ bị đuổi, mà với tư cách một người đạo diễn đã tự chọn lại sân khấu cho mình.

Phần cao trào đến mà không cần một tiếng trống dồn dập nào thúc ép, bởi chính sự tĩnh lặng tích tụ từ đầu đã tự đẩy cảm xúc của khán phòng lên tới đỉnh. Cô Mai Lan buông một tay khỏi dải lụa, để cơ thể rơi xuống đúng bốn nhịp chuyển tiếp mà tôi từng in đậm trong biên bản cảnh báo và mà chỉ những người tôn trọng giới hạn sinh mệnh mới dám giữ trọn. Ở phía dưới, Nam Khánh cảm nhận được chấn động truyền qua sàn trước cả khi ánh sáng đổi màu, cậu gõ xuống nhịp quyết định chính xác đến từng phần giây, kéo toàn bộ dàn diễn viên phụ đồng loạt mở ra như một đóa hoa vừa bung cánh trong bóng tối. Không có một động tác thừa, không có một ánh mắt lạc lõng và cũng không có một giây phút nào sự sợ hãi thắng được niềm tin mà họ đặt vào nhau.

Ở cánh gà phía đối diện, tôi nhìn thấy Gia Huy đứng chết lặng giữa những nghệ sĩ của đoàn Thiên Vũ, đôi mắt cậu ta mở lớn nhìn lên cô Mai Lan đang làm chủ bầu trời mà trước đây cậu ta từng cho là chỉ thuộc về sức trẻ. Ông Nghiêm Vĩnh Tường đứng ngay phía sau cậu ta, gương mặt ông ta không còn giữ nổi vẻ đạo mạo của một giám đốc quen ra lệnh, chỉ còn lại sự bàng hoàng của kẻ vừa nhận ra thứ mình ném xuống sàn gỗ đêm tổng duyệt không phải là một tấm thẻ vô giá trị. Những diễn viên trẻ từng ký vào tờ giấy xóa tên tôi giờ đây im lặng đến mức không dám thở mạnh, bởi trước mắt họ là những đồng nghiệp từng bị họ coi thường đang đứng ở vị trí trung tâm của sân khấu quốc gia. Không ai trong số họ nói được một lời, và sự im lặng ấy chính là lời thú nhận đau đớn nhất.

Động tác cuối cùng khép lại bằng hình ảnh cô Mai Lan từ từ hạ mình xuống giữa vòng tay của dàn diễn viên phụ, đầu bà ngẩng cao, đôi mắt đẫm nước nhưng lưng vẫn thẳng như một người chưa từng cúi đầu trước số phận. Nam Khánh đặt hai bàn tay xuống mặt sàn để cảm nhận dư chấn cuối cùng tan dần, rồi cậu ngẩng lên hướng về phía ánh sáng, gương mặt bình thản như thể cậu vừa nói xong một câu chuyện dài bằng ngôn ngữ chỉ riêng cậu hiểu trọn vẹn. Tôi giữ nguyên luồng sáng duy nhất rọi xuống gương mặt của cô Mai Lan thêm đúng năm giây, không vội vàng mở đèn và cũng không cho bất kỳ tiếng nhạc nào chen vào phá vỡ khoảnh khắc ấy. Toàn bộ nghệ sĩ của nhóm đứng yên trong luồng sáng mỏng, họ không cúi chào ngay, bởi phẩm giá thật sự không cần phải vội vàng đòi lấy sự công nhận.

Cả đại hội trường hàng ngàn người im phăng phắc suốt năm giây dài đến nghẹt thở, dài hơn mọi tiếng vỗ tay ồn ào mà đoàn Thiên Vũ từng mua được bằng truyền thông và tiền tài trợ. Trong khoảng lặng ấy, tôi nghe rõ nhịp thở đồng điệu của các nghệ sĩ trên sàn diễn hòa vào sự chấn động không lời đang lan dần khắp khán phòng, và cảm nhận được một gánh nặng vô hình vừa được trút bỏ sau tám năm dốc lòng. Rồi Chủ tịch Hoàng Bách Việt chậm rãi đứng bật dậy ở hàng ghế hội đồng, ông ngẩng cao đầu nhìn thẳng lên sân khấu và vỗ tay đầu tiên bằng một nhịp dứt khoát vang vọng khắp khán phòng. Tiếng vỗ tay thứ hai, thứ ba của ông lập tức kéo theo cả biển người đồng loạt đứng lên như một làn sóng không thể ngăn lại, nhấn chìm hoàn toàn vẻ ngạo mạn của ông Nghiêm Vĩnh Tường, người lúc này đang đứng chết trân trong góc tối cánh gà như một kẻ vừa đánh mất linh hồn.